Background information provided for Welsh students

"Edrycha, mae hi'n galed arnon ni, a dim ond imi allu prynu bwyd rhad, dw i'n malio 'run daten sut mae'n cael ei gynhyrchu na beth sy'n digwydd i'r anifeiliaid sy'n cael eu defnyddio. Dw i wedi hen 'laru ar raglenni teledu sy'n trio gwneud imi deimlo'n euog. Nid dim ond fy mhroblem i ydy hi."

Sut mae ffermwyr yn cynhyrchu bwyd rhad?

Ers yr Ail Ryfel Byd, bu ffermwyr o dan fwy a mwy o bwysau i gynhyrchu bwyd rhatach i blesio'r defnyddiwr. Oherwydd hynny bu pwyslais cyson ar gynyddu cynhyrchiant, trwy ffermio dwys.

Beth yw ffermio dwys?

Ystyr ffermio dwys yw ceisio cynhyrchu cymaint o fwyd ag y bo modd o'r tir, y planhigion a'r anifeiliaid sydd ar gael. Gall olygu defnyddio llawer o gyfalaf, llafur neu systemau arbed llafur a chemegau i gael cymaint o gynnyrch ac elw ag y bo modd o bob uned o dir. Ar un adeg, rhywbeth i ffermydd cymharol fychan, fel gerddi masnachol, oedd amaethu dwys, ond erbyn hyn mae'n cael ei wneud gan fusnesau amaethyddol masnachol mawr sy'n gwerthu eu cynnyrch mewn marchnadoedd cenedlaethol a rhyngwladol trwy gadwyni archfarchnadoedd. Mae'r galw cynyddol am fwyd, ac am fwy o amrywiaeth o fwyd, wedi arwain at ddefnyddio dulliau dwys ar fwy a mwy o dir yn y gwledydd mwyaf datblygedig yn economaidd.

Beth mae hyn yn ei olygu i les anifeiliaid?

Efallai fod dulliau ffermio dwys yn effeithlon, ond maent yn golygu cyfyng-gyngor moesegol. Mae'r RSPCA yn pryderu bod masgynhyrchu anifeiliaid yn fasnachol i gynhyrchu bwyd yn y diwydiant da byw yn achosi dioddefaint, boed hynny trwy gadw'r anifeiliaid mewn lle cyfyng a/neu oherwydd bod rhai systemau'n llwm iawn, neu oherwydd diffygion dulliau cludo neu dechnegau lladd.

Wyddech chi?

Mae tua 99 y cant o bobl yn y Deyrnas Unedig yn bwyta cynhyrchion anifail o ryw fath, fel cig, wyau, llaeth, caws - ac maent hefyd yn defnyddio sgil-gynhyrchion anifeiliaid fel lledr. Caiff tua 900 miliwn o anifeiliaid eu lladd ar gyfer bwyd bob blwyddyn yn y Deyrnas Unedig (tua 16 i bob person).

Munud i feddwl

Fel arfer mae bocs o chwe wy canolig eu maint gan ieir a gedwir mewn cawell fatri yn costio llai na phunt. Os mai wyau ieir buarth neu ieir maes ydynt, mae hyn fel rheol yn ychwanegu tua 50 y cant at y gost. Fuasech chi'n prynu'r wyau buarth/maes, neu'r wyau batri? Pa rai fuasech chi'n eu prynu petai'r gwahaniaeth yn y costau hyd yn oed yn fwy?

Nawr mae'n amser rhoi eich barn - cofiwch eich bod yn pleidleisio i ddweud a ydych yn cytuno neu beidio â'r achos a wnaed gan y cymeriad cyntaf hwn: "Mae angen imi brynu bwyd rhad, a does dim ots gen i sut mae'n cael ei gynhyrchu."

A all defnyddwyr newid pethau?

Yn 2008, cynhaliodd Jamie Oliver a Hugh Fearnley-Whittingstall ddwy ymgyrch amlwg iawn yn y cyfryngau ochr yn ochr ag ymgyrch lles cywion ieir yr RSPCA, i dynnu sylw at yr amodau y caiff cywion brwylio (ieir cig) ac ieir cewyll (ieir dodwy wyau) eu cadw ynddynt. O ganlyniad, mae'n debyg bod llawer mwy o bobl bellach yn dewis prynu cywion ieir ac wyau sy'n cael eu cynhyrchu mewn ffordd fwy caredig i les anifeiliaid, er gwaethaf y cyfnod economaidd anodd. Nid yw rhai archfarchnadoedd, fel Waitrose, yn cadw cywion ieir safonol erbyn hyn, oherwydd y newid yn y galw.

Dysgu mwy

Ewch ati i ddarganfod sut y bu cynnydd o 32 y cant yng ngwerthiant dofednod lles-gwell o ganlyniad i ymgyrchoedd Jamie a Hugh, gyda stoc rhai archfarchnadoedd yn cael ei ddihysbyddu. Cefnogodd papur newydd The Independent yr ymgyrch ym mis Chwefror 2008, a chynhwysodd y rhan fwyaf o bapurau newydd Prydain storïau am yr ymgyrch.

Darllenwch beth sydd gan Jamie Oliver a Hugh Fearnley-Whittingstall i'w ddweud am gywion ieir lles-gwell yn: dolen.

Beth mae archfarchnadoedd yn ei gadw

Mae holl archfarchnadoedd mawr y Deyrnas Unedig yn dweud bod arnynt angen cynhyrchion a phrisiau sy'n gweddu i bwrs pawb. Ond mae llawer ohonynt yn newid eu stoc, o ganlyniad i alwadau defnyddwyr am fwy o sylw i les anifeiliaid.

Munud i feddwl

• Mae bron pob un o'r prif archfarchnadoedd wedi dweud wrth yr RSPCA bod ymgyrchoedd lles cywion ieir y llynedd, dan arweiniad Hugh Fearnley-Whittingstall a Jamie Oliver, wedi newid arferion siopa pobl, er gwaethaf yr hinsawdd economaidd anodd. Beth mae llwyddiant yr ymgyrchoedd hyn yn ei ddweud wrthym am flaenoriaethau pobl o ran bwyd a lles anifeiliaid?
• Mewn pôl piniwn a gomisiynwyd gan yr RSPCA, dywedodd 73 y cant o ddefnyddwyr eu bod, ers iddynt ddarganfod bod cywion ieir safonol yn cael eu ffermio mewn amgylchiadau gwael, bellach yn prynu cywion ieir sydd wedi cael bywyd gwell. Ar ôl blynyddoedd lawer o ymgyrchu gan fudiadau lles anifeiliaid, sut yn eich barn chi y llwyddodd dwy raglen deledu a gyflwynir gan gogyddion enwog i newid arferion prynu pobl mor gyflym?

Dysgu mwy

Gallwch weld ym mha archfarchnadoedd y cynyddodd gwerthiant cywion ieir lles-gwell, trwy ddilyn yddolen hon.

Munud i feddwl

• Ar bwy, yn eich barn chi, y mae'r bai bod defnyddwyr yn dibynnu ar systemau ffermio dwys?
• Petaech chi'n rheoli'r arian yn eich cartref chi, beth - os unrhyw beth o gwbl - fyddai'n werth ei aberthu yn eich barn chi, er mwyn prynu bwyd a gynhyrchwyd trwy ddulliau mwy caredig i les anifeiliaid?
• Ydych chi'n meddwl bod cynhyrchion anifeiliaid a fagwyd o dan amodau lles gwell bob amser yn costio mwy i'w cynhyrchu?
• Pe na bai archfarchnadoedd yn cadw cywion ieir safonol rhad, a chynhyrchion cig/anifeiliaid eraill â safonau lles is, a fuasai pris cynhyrchion lles gwell yn disgyn?

Nawr mae'n amser rhoi eich barn - cofiwch eich bod yn pleidleisio i ddweud a ydych yn cytuno neu beidio â'r achos a wnaed gan y cymeriad cyntaf: "Mae angen imi brynu bwyd rhad, a does dim ots gen i sut mae'n cael ei gynhyrchu."

Pam mae ffermwyr yn defnyddio safonau lles is i fagu ieir bwyta?

Oherwydd bod archfarchnadoedd yn meddwl bod defnyddwyr yn galw am gig rhad, gallant ddweud wrth ffermwyr am gyflenwi hynny. Mae rhai pobl yn meddwl mai'r ffordd fwyaf cost-effeithiol i ffermwyr wneud hynny yw rhoi cynifer ag y gallant o ieir mewn amgylchedd y gallant ei reoli - fel cwt amgaeedig - ac yna eu hannog i dyfu cyn gynted ag y bo modd. Caiff tua 830 miliwn o gywion ieir eu magu am eu cig yn y Deyrnas Unedig bob blwyddyn.

Dysgu mwy

Ai magu dwys yw'r ffordd fwyaf costeffeithiol mewn gwirionedd o gynhyrchu ieir bwyta? Cewch wybod yn: dolen.

Cewch wybod am systemau lles-gwell, fel y rhai sy'n defnyddio safonau lles yr RSPCA, yn: dolen.

Beth yw ystyr y labeli?

Mae labelu clir yn hynod o bwysig fel y gall defnyddwyr wneud dewis gwybodus yngl?n â'r cynhyrchion y maent yn eu prynu.

Mae'r RSPCA yn argymell y dylai'r defnyddiwr fod â'r hawl i wybod sut y caiff pob anifail fferm ei fagu, ac y dylai cynhyrchion anifeiliaid (gan gynnwys cynhyrchion nad ydynt yn fwyd) fod â label arnynt yn nodi'r dull cynhyrchu a'r wlad wreiddiol.

Nid yw'r labeli a gaiff eu defnyddio ar hyn o bryd yn dweud fawr ddim wrth ddefnyddwyr:

• mae pris cynhyrchion safonol yn is, ac fel rheol defnyddiwyd dulliau ffermio dwys gyda safonau lles anifeiliaid is
• gall cynhyrchion safonau lles uwch fel Freedom Food (www.freedomfood.co.uk), cynhyrchion maes ac organig, gostio ychydig yn fwy, ond byddant yn dod o ffermydd sy'n cyrraedd safonau lles anifeiliaid uwch.

Dysgu mwy

Gallwch weld beth mae Tesco a Waitrose yn ei ddweud am y cywion ieir sydd ar werth yn eu harchfarchnadoedd: dolen.

Ewch ati i ddarganfod beth yw ystyr cynnyrch maes, bridio awyr agored a magu awyr agored pan gaiff y geiriau hynny eu defnyddio ar gyfer cynhyrchion porc, trwy ddilyn y ddolen hon.

Munud i feddwl

Sut buasech chi'n labelu cynhyrchion, fel bod pobl gyffredin sy'n siopa yn deall yn glir pa mor garedig i les anifeiliaid fu'r cynhyrchu?

Sut byddwn ni'n cynhyrchu wyau?

Yn y Deyrnas Unedig mae tua 34 miliwn o ieir sy'n dodwy wyau. Mae'r ieir hyn yn cael eu cadw yn un o'r tair system ganlynol, ac (yn 2010) roedd tua:

• 50 y cant o'r wyau'n cael eu dodwy gan ieir mewn cewyll batri
• 5 y cant o'r wyau'n cael eu dodwy gan ieir mewn systemau sgubor
• 45 y cant o'r wyau'n cael eu dodwy gan ieir mewn systemau maes neu fuarth

Mae angen mwy o sgiliau i ofalu am systemau sgubor a maes (buarth), ond gallant gynnig safonau lles llawer uwch, o gymharu â chewyll.

Sut mae ieir mewn cewyll batri'n dioddef?

• Mae llai o le i bob iâr ei ddefnyddio na darn A4 o bapur.
• Gall y cyfyngu eithafol ar symud ac ar y rhan fwyaf o ymddygiadau arferol arwain at esgyrn brau a dioddef.
• Ni allant ymddwyn yn naturiol, er enghraifft, chwilota am fwyd neu bigo a chrafu yn y ddaear.
• Nid yw'n hawdd iddynt ddianc rhag ymddygiad ymosodol a bwlio gan ieir eraill.
• Oherwydd bod yr amgylchedd yn llwm ac anniddorol, gallant ddiflasu a mynd yn rhwystredig.
• Gall sefyll ar loriau o wifren denau sydd ar lethr niweidio eu traed a'u crafangau.

Dysgu mwy

Defnyddiwch y ddolen ganlynol i ddarganfod pa newidiadau a ddaw i rym yn ymwneud â chewyll batri yn 2012 yn Ewrop, a sut y byddant yn effeithio ar ieir dodwy: dolen.

Wyddech chi?

• Ddeng mlynedd yn ôl, roedd ieir mewn cewyll batri'n dodwy tua 72 y cant o wyau'r Deyrnas Unedig - erbyn hyn, 50 y cant yw'r ganran.
• Yn yr UE, mae tua 390 miliwn o ieir dodwy gyda thros 66+ y cant ohonynt yn cael eu cadw mewn cewyll batri.

Pa gyfreithiau sy'n ymwneud â lles anifeiliaid fferm?

Mae lles pob anifail fferm yn dod o dan Ddeddf Lles Anifeiliaid 2006, sy'n ei gwneud yn drosedd achosi dioddef diangen i unrhyw anifail. Mae'r Ddeddf hefyd yn cynnwys dyletswydd gofal am anifeiliaid - rhaid i unrhyw un sy'n gyfrifol am anifail gymryd camau rhesymol i wneud yn si?r bod anghenion lles yr anifail hwnnw'n cael eu diwallu. Er hynny, mae'r gyfraith hefyd yn cynnwys ystyriaeth o arferion ffermio cydnabyddedig, sy'n golygu bod systemau sy'n llai cydnaws â lles, fel cawell fatri, yn dal i gael eu caniatáu. Mae cyfreithiau eraill hefyd sy'n rhai penodol i anifeiliaid fferm, fel Rheoliadau Lles Anifeiliaid a Ffermir 2007, sy'n cynnwys rhai gofynion sylfaenol yn ymwneud â'r ffordd y dylid eu cadw.

Mae'r Cyngor Lles Anifeiliaid Fferm yn hyrwyddo mabwysiadu'r 'Pum Rhyddid', sy'n dweud y dylid ceisio sicrhau'r cyflyrau delfrydol hyn:

• rhyddid rhag newyn a syched - trwy fod â d?r ffres ar gael yn rhwydd a diet i'w cadw'n iach a llawn bywyd
• rhyddid rhag anghysur - trwy ddarparu amgylchedd priodol gan gynnwys cysgod a lle cyfforddus i orffwys
• rhyddid rhag poen, anaf a chlefyd - trwy atal neu trwy ddiagnosis a thriniaeth ddi-oed
• rhyddid rhag ofn a gofid - trwy sicrhau amodau a thriniaeth sy'n osgoi dioddef meddyliol
• rhyddid i gael ymddwyn mewn ffordd naturiol - trwy ddarparu digon o le, cyfleusterau iawn a chwmni anifeiliaid eraill o'r un rhywogaeth.

Ond nid safonau lles anifeiliaid y diwydiant yw'r rhain.

Beth yw safonau'r diwydiant ar gyfer lles ieir dodwy?

Rhaid i safonau lles gofynnol y diwydiant ymgorffori'r gofynion cyfreithiol sylfaenol, ond yn aml, dyna'r cyfan a wnânt. Er enghraifft, mae ar ieir angen ymestyn ac ysgwyd eu hadenydd, clwydo a phigo'r ddaear, a chael amgylchedd diddorol i'w rhwystro rhag diflasu. Ond o dan gyfreithiau presennol Ewrop, mae pob iâr yn cael cymaint â darn A4 o bapur o le y gall ei ddefnyddio.

Munud i feddwl

A yw cyfreithiau'n gwneud digon i warchod anifeiliaid? Pa bethau eraill, ar wahân i gyfreithiau gwell, fyddai'n gwella lles anifeiliaid, yn eich barn chi?

A yw archfarchnadoedd yn mynnu cael wyau rhad?

Marks and Spencer oedd y manwerthwr cyntaf i roi'r gorau i werthu wyau yn eu plisgyn a oedd wedi eu dodwy gan ieir cewyll. A dim ond wyau buarth neu faes yr oedd yn eu defnyddio mewn cynhyrchion hefyd.

Rhoddodd Waitrose y gorau i werthu wyau yn eu plisgyn a oedd wedi eu dodwy gan ieir cewyll yn 2001. A yw hyn yn dangos mai dim ond archfarchnadoedd sy'n galw am wyau rhad?